ULUSLARARASI ÖRGÜTLER VE İNSAN HAKLARININ KORUNMASI – III

En son güncellendiği tarih: Tem 9

Giriş

II. Dünya Savaşının Avrupa’da sebep olduğu kayıp ve yıkımları telafi etmek, güven ve iş birliği ortamı yaratmak amacıyla 1949 yılında 10 ülkenin imzasıyla Avrupa Konseyi kurulmuştur. Günümüzde 47 üye devleti olan bölgesel örgüt Bakanlar Komitesi ve Parlamenter Meclisi ile çift organlı yapıdadır. Konseyin kurucu antlaşması olan Avrupa Konseyi Statüsü, Konseyin amacını gerçekleştirmesi için “insan hakları ve temel özgürlüklerin korunması ve daha ileri düzeyde gerçekleşmesi konusunda sözleşmeler ve ortak eylemler yoluyla Konsey organları eliyle izlenmesini” öngörmüştür. Üye devletlerin yargı yetkisi içindeki herkesin insan hakları ve temel özgürlüklerden yararlanması ilkesini kabul etmiş ve bu ilkenin ciddi bir biçimde ihlal edilmesini üyelikten çıkarılma sebebi olarak düzenlemiştir. Parlamenter Meclis insan hakları ve demokrasinin korunmasını gözetir ve üye devletlerin yükümlülüklerini yerine getirip getirmediğini izler. Meclisin Hukuk İşleri ve İnsan Hakları Komisyonu de facto hukuki danışman işlevi görür ve talep edildiğinde görüş bildirir. Bakanlar Komitesi; Konseyin değerlerini korur, üye devletlerin taahhütlerini yerine getirip getirmediklerini denetler. Komite, Konseyin amaçları doğrultusunda sözleşmeler yapabilir ve bu hususta Parlamenter Meclisin de görüşleri alınır. Şüphesiz ki Avrupa Konseyi tarafından hazırlanan en önemli sözleşmelerden biri İnsan Hakları ve Özgürlüklerinin Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi (AİHS)’dir. Sözleşme 1950 yılında imzalanmış ve 1953 yılında yürürlüğe girmiştir. Sözleşmenin denetim organı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesidir.

Avrupa Konseyi binası.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi

aaaGünümüzde Sözleşmenin doğrudan oluşturduğu bir organ olan ve diğer organlardan bağımsız bir konumda yer alan Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Sözleşmeye Ek 11 Numaralı Protokol ile kurulmuştur. Söz konusu Protokolden önce Sözleşmenin öngördüğü denetim mekanizması üç organdan oluşmaktaydı. Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi, sözleşmeyle kurulan Avrupa İnsan Hakları Komisyonu ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi birlikte denetim yapmaktaydı. Komisyon ve Mahkeme kısmı zamanlı çalışmakta ve Bakanlar Komitesi kimi hallerde ihlal iddialarını inceleyerek ihlal kararı verebilmekteydi. Ek 11 Numaralı Protokol ile Bakanlar Komitesinin bu yetkisine son verilmiş, Komisyon ve Mahkeme yerine tam zamanlı çalışan bu günkü Mahkeme kurulmuştur. Aynı protokol ile, Mahkemeye yapılan bireysel başvuru usulünün ve zorunlu yargı yetkisinin ayrıca tanınması gerekliliği kaldırılmıştır.

aaaMahkeme bireysel ve devletlerarası başvuru usulleriyle önüne gelen ihlal iddialarını inceler. Sözleşmede yer alan haklardan bir veya birkaçının ihlal edildiği iddiasıyla mahkemeye başvurulabilir. Başvuru yapmak için yeterli imkanı bulunmayan kimselere adli yardımda bulunulabilir. Başvuru için iç hukuk yollarının tüketilmiş olması gerekmektedir. Mahkeme ikincillik ilkesine dayalı olarak görev yapmaktadır. Bu ilkeye göre Mahkeme devletlerin yeterli tedbirleri almaması durumunda devreye girer.

aaaMahkemenin kararları hukuken bağlayıcıdır. Sözleşmenin 46. maddesine göre Bakanlar Komitesi kararların infazını denetler. Bunun yanında Mahkeme, 47. Maddeye göre Bakanlar Komitesinin istemi üzerine Sözleşme ve protokollerin yorumlanması ile ilgili hukuki meseleler üzerine danışma görüşü verebilir. Bu iki madde Mahkemenin Konsey organlarıyla etkileşimini gösterir niteliktedir.

Avrupa Konseyi İnsan Hakları Komiseri

aaaAvrupa Konseyinin amaçlarından biri olan insan haklarının ve temel hak ve özgürlüklerin korunması ve geliştirilmesine hizmet etmek amacıyla ve Bakanlar Komitesinin kararıyla 1999 yılında İnsan Hakları Komiserliği kurulmuştur. Komiser görevini bağımsız ve tarafsız olarak ifa etmektedir. Yargısal bir organ olmayan Komiserlik insan haklarına yönelik farkındalığı, saygıyı ve bu alanda eğitimi teşvik eder. Komiser üye devletlerin insan hakları alanında uygulamalarını gözlemler, olası eksiklikleri tespit eder ve bunların giderilmesine yardımcı olur. Bütün bölgeye bilgi ve danışma sağlar.

Komiser değerlendirmelerini yapmak amacıyla üye devletlerle diyalog içinde bulunur ve ülkelere ziyaretler düzenler. Bu ziyaretlerde hükümet ve ulusal kuruluşların yanında insan hakları alanında çalışan sivil toplum örgütleriyle de görüşür, mevcut durumu incelediği ve iyileştirme önerileri sunduğu ayrıntılı bir rapor düzenler. Bu rapor ilgililere sunulur ve yayımlanır. Bunu izleyen birkaç sene içinde Komiser veya Komiserlik söz konusu üye devlete bir ziyaret daha düzenler ve rapordaki hususların gelişimini inceler. Bu ziyaret sonucunda bir izleme raporu düzenlenir ve ilki gibi bu da yayımlanır. Komiserlik devamında da diyaloğu sürdürmeye ve üye devleti incelemeye devam eder. Ülke raporları yanında tematik raporlar da yayımlanabilir

İnsan Hakları Komiserinin düzenlediği bu raporlar çeşitli Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarında kanıt olarak kullanılmıştır. Bunun yanında, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne Ek 14 Numaralı Protokol’ün yürürlüğe girmesiyle İnsan Hakları Komiserinin, Mahkemede görülen davalara üçüncü taraf sıfatıyla katılması mümkün kılınmıştır. Komiserlik, insan hakları alanında seminer ve workshoplar düzenleyerek farkındalığı artırmaya çalışır.

aaaYukarıda anılan yapıların yanında Avrupa Konseyi bünyesinde çalışmalarını yürüten çeşitli komite ve gruplar, Konseyin kabul ettiği sözleşmelerin veya ortaya koyduğu belli standartların uygulanmasının denetimini üstlenmektedir. Bunlar şöyle sıralanabilir:

· Avrupa Sosyal Haklar Komitesi

· Irkçılığa ve Hoşgörüsüzlüğe Karşı Avrupa Komisyonu

· Avrupa İşkencenin Önlenmesi Komitesi

· Kadınlara Yönelik Şiddet ve Ev İçi Şiddete Karşı Eylem Uzman Grubu

· Bölgesel ya da Azınlık Dilleri Komitesi

· Avrupa Hukuk Yoluyla Demokrasi Komisyonu

· Yolsuzluğa Karşı Devletler Grubu




Kaynakça

1. https://www.mfa.gov.tr/avrupa-konseyi_.tr.mfa

2. https://www.ombudsman.gov.tr/document/mevzuat/771a1--Avrupa-Konseyi-Statusu.pdf

3. https://search.coe.int/cm/Pages/result_details.aspx?ObjectID=09000016805e305a

4. http://tbbdergisi.barobirlik.org.tr/m2008-77-436

5. https://insanhaklarimerkezi.bilgi.edu.tr/tr/content/44-avrupa-konseyi-insan-haklar-komiseri/

6. https://www.coe.int/en/web/commissioner/thematic-work

7. https://pace.coe.int/en/pages/committee-5-presentation#:~:text=The%20Committee%20on%20Legal%20Affairs,law%20and%20defends%20human%20rights.&text=The%20Committee%20sends%20representatives%20to,States%20against%20Corruption%20(GRECO).

8. https://insanhaklarimerkezi.bilgi.edu.tr/tr/content/43-avrupa-insan-haklar-mahkemesi/

9. https://insanhaklarimerkezi.bilgi.edu.tr/tr/content/49-avrupa-insan-haklar-sozlesmesi/

10. https://inhak.adalet.gov.tr/Home/SayfaDetay/aihm-ninyapisi-ve-isleyisi28112019012457#:~:text=Avrupa%20%C4%B0nsan%20Haklar%C4%B1%20Mahkemesinde%20(A%C4%B0HM,se%C3%A7ilen%20h%C3%A2kimler%20yaln%C4%B1zca%20bir%20d%C3%B6nem

11. https://www.echr.coe.int/Documents/Convention_TUR.pdf

12. https://insanhaklarimerkezi.bilgi.edu.tr/tr/content/32-avrupa-konseyi-denetim-usulleri/